Duurzaam ondernemen

Sociaal ondernemen: werken met een missie

Sociaal ondernemen is de laatste jaren sterk in opkomst. In vijf jaar tijd groeide het aantal bedrijven in Nederland met 80 procent tot circa 5000 in 2019, blijkt uit de Social Enterprise Monitor 2019. Het kabinet presenteert daarom later dit jaar een wetsvoorstel voor een aparte rechtsvorm voor sociaal ondernemers, de maatschappelijke bv. Wat is maatschappelijk ondernemen precies en wat is er echt anders aan? En welke rechtsvorm kan je nu nog het best kiezen voor je sociale onderneming?

Ondernemen draait om meer dan alleen maar winst maken. Dat vinden steeds meer ondernemers. Zij willen met hun bedrijf bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke, sociale of milieuproblemen. Anders dan bijvoorbeeld goede doelen organisaties, zijn sociale ondernemingen economisch zelfstandig. Zij leveren net als elk ander bedrijf een product of dienst en hebben een verdienmodel.

Wanneer ben je sociaal ondernemer?

Een bedrijf dat vegetarische worsten ontwikkelt. Een schoenmaker die ook mensen met een arbeidsbeperking in dienst heeft. Een meubelmaker die van oude materialen nieuwe meubels creëert. Wat is het verschil tussen een sociale onderneming, en een bedrijf dat onderneemt met aandacht voor maatschappij en milieu?

Er zijn verschillende definities van sociaal ondernemen. De rode draad hierin is dat sociale ondernemingen primair en expliciet een maatschappelijk doel nastreven en een maatschappelijk probleem willen oplossen. Kenmerkend is ook dat deze ondernemingen economisch zelfstandig zijn, hun geld uit de markt halen en niet (volledig) afhankelijk van subsidies, schenkingen en donaties. In onderstaand schema zie je het verschil tussen sociale ondernemingen en gewone bedrijven en goede doelen.

Positie van sociale ondernemingen ten opzichte van gewone bedrijven en goede doelen (Bron: Social Enterprise NL)
Positie van sociale ondernemingen ten opzichte van gewone bedrijven en goede doelen (Bron: Social Enterprise NL)

Kenmerken sociaal ondernemerschap

1. Maatschappelijke missie

Wat is je missie? Hoe wil je die bereiken? De sociale onderneming legt haar maatschappelijke missie vast in de statuten. Ze laat zien wat de onderneming doet om het probleem aan te pakken en hoe ze haar doelen bereikt.

2. Impact voorop

Positieve impact voor de samenleving, daar draait het allemaal om. Zo draagt bijna 50% van de sociale ondernemingen bij aan het verhogen van de arbeidsparticipatie van een kwetsbare doelgroep. Ook deelt meer dan de helft hun kennis met andere bedrijven. Dit blijkt uit onderzoek van Social Enterprise. Andere gebieden waar sociaal ondernemers een verschil maken: circulaire en duurzame productie, sociale cohesie, verbeteren van zorg en de energietransitie. Een van de hulpmiddelen om je het effect van je bedrijf aan te tonen is de Impact Pad. Daarmee meet je of je goed bezig bent en je je doel bereikt.

3. Geen winstmaximalisatie

Een sociale onderneming is niet gericht op winstmaximalisatie. Maar het bedrijf kan wel winst maken, om de missie mogelijk te maken. Ook mag je als sociaal ondernemer winst uitkeren. Een sociale onderneming gebruikt kaders voor het winstbeleid en de beloning van het management. Zo is duidelijk dat dit in dienst staat van de maatschappelijke missie.

4. Constante dialoog

Sociaal ondernemers bespreken de bedrijfsuitoefening actief met hun meest relevante stakeholders. Zoals bijvoorbeeld medewerkers, klanten en buurtbewoners. Ze betrekken hen bij belangrijke besluiten.

5. Totale transparantie

Transparantie is de basis voor vertrouwen in de onderneming. Daarom zijn sociale ondernemingen volledig open. Over de bedrijfsvoering, het behalen van de maatschappelijke doelen of hoe ze omgaan met de keten. Daarnaast delen sociale ondernemingen ook vaak hun kennis met andere bedrijven en de overheid.

Welke rechtsvorm is geschikt?

Hoe kun je laten zien aan klanten, partners en financiers dat je sociaal ondernemer bent? Dat is op dit moment nog lastig. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat werkt aan een wetsvoorstel voor een rechtsvorm voor sociale ondernemers, de maatschappelijke bv. In de wet komt ook te staan waar een onderneming aan moet voldoen om zich in te schrijven als maatschappelijke bv. Met de nieuwe rechtsvorm is het voor sociale ondernemers makkelijker om erkenning en herkenning te krijgen. 

In de praktijk werken de meeste sociale ondernemingen nu vanuit een bv of vanuit een stichting, die een onderneming heeft of eigenaar is van een bv. Ook is er al de Code Sociale Ondernemingen.

Statuten

De bv en de stichting zijn rechtsvormen met rechtspersoonlijkheid. Bij een rechtsvorm met rechtspersoonlijkheid is het verplicht om statuten op te stellen. Daarom zijn dit geschikte rechtsvormen voor sociaal ondernemers,” legt Laura van Klink, KVK bedrijfsadviseur uit. “In de statuten kan je de missie vastleggen.”

Financiering

Daarnaast kan je kijken naar je financiering om te bepalen welke rechtsvorm past. “Maak je gebruik van overheidsgeld, dan is de stichting als rechtsvorm vaak een voorwaarde. Voor bancaire financiering is de bv weer juist een pre,” zegt Laura van Klink.

Verschillen rechtsvormen

Of je voor een bv of een stichting kiest, heeft gevolgen voor je organisatie. Bij een bv hebben de aandeelhouders de hoogste zeggenschap en hoeft de winst niet 100% naar het ideële doel te gaan. Zorg er wel voor dat je duidelijk laat zien hoe het ideële doel profiteert van de winst. Bij een stichting heeft het bestuur zeggenschap en gaat de winst volledig naar het ideële doel.

Wil je hulp bij het kiezen van de rechtsvorm? Check het overzicht aan rechtsvormen op Ondernemersplein.

Zelf aan de slag

Personeel met afstand tot de arbeidsmarkt

Bijna de helft van de sociale ondernemingen richt zich op het verhogen van de arbeidsparticipatie van een kwetsbare doelgroep. Zoals Sea Rangers Service, die deze kwetsbare groep klaarstoomt om offshore taken op zee uit te voeren. Of The Colour Kitchen, die jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt opleidt tot horecaprofessional.

Als je mensen in dienst wilt nemen met een afstand tot de arbeidsmarkt, kan je ondersteuning krijgen vanuit de overheid om mensen te vinden. Ook zijn er verschillende subsidies en regelingen om je te helpen. Zo is er subsidie om een jobcoach in te zetten om je werknemer te begeleiden en de mogelijkheid tot proefplaatsing. Ook kan je loonkostenvoordeel krijgen of loondispensatie voor werknemers met een Wajong-uitkering en kiezen voor een proefplaatsing.

Netwerken

Van specifieke netwerken tot fondsen. Er komt steeds meer bijval voor deze vorm van ondernemen. Op landelijk niveau ondersteunen netwerken als Social Enterprise NL, de Social Impact Factory en de Impact Hub sociaal ondernemers. In de regio zijn er veel netwerken actief die sociale ondernemers met elkaar in contact brengen en zorgen voor meer betrokkenheid van lokale partijen.

Geldschieters

Ook hebben steeds meer kapitaalverstrekkers interesse in maatschappelijk rendement. Fondsen zoals Stichting DOEN, Start Foundation, Rabobank Foundation en het Anton Jurgens Fonds bieden verschillende vormen van financiering: van donaties tot leningen. Voor sociaal ondernemers die op zoek zijn naar groeikapitaal zijn er verschillende investeringsfondsen zoals Social Impact Ventures en ABN AMRO Social Impact Fund. Ook banken, zoals de Triodos Bank, bieden speciale financiering voor sociale ondernemingen aan.

Laat zien dat je goed doet

Je kunt ook goed doen voor mens, milieu en aarde zonder ‘sociale onderneming’ te zijn natuurlijk. Sterker nog, steeds meer bedrijven pakken hun maatschappelijk verantwoordelijkheid en willen bijdragen aan een betere wereld door maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Of te kiezen voor een duurzame bedrijfsvoering. Het keurmerk Prestatieladder Sociaal Ondernemen helpt je zichtbaar te maken dat je serieus werk maakt van socialer ondernemen.

Verhaal uit de praktijk: de Sea Ranger Service

Wietse van der Werf is de drijvende kracht achter de Sea Ranger Service, de eerste maritieme rangersdienst ter wereld. Met een innovatief circulair zeilschip beheert de Sea Ranger Service beschermde zeegebieden, voert onderzoek uit en behoudt historische scheepswrakken. De bemanning bestaat uit jonge mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, opgeleid door marine veteranen tot ‘boswachters op zee’. Dubbel impact dus voor deze sociale onderneming. Eind 2018 tekende Van der Werf een Green Deal.

Natuur beschermen en banen creëren

“We zijn gestart in de havensteden Rotterdam en Den Helder,” vertelt Van der Werf. “Daar is de werkeloosheid het grootst. De overheid fungeerde als launching customer. Inmiddels hebben we vijf klanten vanuit de overheid, en zoeken we commerciële klanten.” Ook het buitenland lonkt. “Het concept is goed te vertalen naar buitenlandse havensteden. Met de partners PWC, Ikea, Rabobank en Randstad werkten we hiervoor een franchisemodel uit.”

Van der Werf merkt dat het initiatief aantrekkingskracht heeft. “Onze partners vinden het belangrijk om aan ondernemende trajecten mee te werken die verduurzaming willen bereiken. Want alles komt ten goede aan de missie. En als je met natuur beschermen, banen en verdienmodellen creëert, ontstaat er verbinding.”

Kritisch oog

Voor welke rechtsvorm heeft Van der Werf gekozen en waarom? “Sea Ranger Service bestaat uit een stichting die eigenaar is van drie besloten vennootschappen. Dat is een bewuste keus. De stichting is van belang voor de sociale missie en het zakendoen met de overheid. Het zorgt voor een kritisch oog en ook voor een gunfactor. De vennootschappen draaien echt als een onderneming. Dat is belangrijk voor financiers. De twee rechtsvormen vullen elkaar goed aan. In Nederland kan een non-profit eigenaar zijn van een onderneming. In het buitenland kan dat vaak niet.”

Founders Syndrome

Ook de governance, de scheiding van bestuurlijk toezicht en uitvoering, is niet uit de lucht komen vallen. Van der Werf geeft hiermee de persoonlijke zeggenschap over de onderneming op. Hoe vindt hij dat? “Ik noem het het founders syndrome. Ondernemers die niet kunnen loslaten en de groei van hun organisatie in de weg zitten. Loslaten zorgt ervoor dat de ontwikkeling verder gaat. Ik kan sparren met het bestuur. Het is niet alleen mijn project maar het is van allemaal waardoor een breed draagvlak ontstaat.”

Herlinda Blokker

Als KVK-adviseur informeer, inspireer en help ik ondernemers te versnellen tot duurzaam ondernemen. Steeds vaker gaan goed doen voor mens, milieu & maatschappij samen met ondernemerschap, groei en innovatie. Daar liggen kansen.

InspiratiePage