Duurzaam ondernemen

Stikstof: alles wat je moet weten

Onzekere toekomst voor boeren, stilgelegde bouwprojecten en bevroren uitbreidingsplannen. De stikstofcrisis treft ondernemers uit veel verschillende sectoren. Wat zijn de plannen van de overheid en welke gevolgen zijn er voor jouw bedrijf? En zijn er naast bedreigingen ook kansen? De meest gestelde vragen en antwoorden over de stikstofproblemen op een rij:

Sinds de Raad van State op 29 mei 2019 een streep trok door het stikstofprogramma van de Nederlandse overheid staan meer dan 18.000 projecten op de tocht. Een speciaal ingesteld Adviescollege kwam dit najaar met aanbevelingen voor het doorbreken van de impasse. Daarop maakte het kabinet noodmaatregelen bekend voor het verminderen van de stikstofuitstoot. Op 13 november werd bekend welke als eerste gaan gelden. 

Waarom is stikstof een probleem?

Ongeveer 78% van alle lucht om ons heen bestaat uit stikstof. Stikstof is van zichzelf niet schadelijk voor mens en milieu. Maar er zijn vormen van stikstof in de lucht die dat wel zijn. Dit zijn stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3) (bron: RIVM). Een teveel aan deze stoffen verstoort de natuur, waardoor planten en diersoorten verdwijnen. Daarnaast is het schadelijk voor de gezondheid, zegt het RIVM. Vooral mensen met longklachten en astma hebben last van stikstofoxiden.

Welke sectoren stoten schadelijke stikstof uit?

Stikstofoxiden komen vrij bij het verbranden van fossiele brandstoffen, bijvoorbeeld via uitlaatgassen van auto’s, schepen en vliegtuigen. Maar ook energiecentrales en de industrie stoten stikstofoxiden uit. En huishoudens, bijvoorbeeld door het gebruik van aardgas.

Ammoniak komt grotendeels van de dieren- en kunstmest uit de veehouderij. Een deel verdampt als ammoniak en komt in de lucht. Door neerslag of directe opname van planten komt het in de bodem en het grondwater terecht. Daarnaast komt een klein percentage van de ammoniak uit de industrie, de bouw en het verkeer.

Van de totale stikstof die in Nederland neerdaalt (stikstofdepositie) komt het leeuwendeel uit de landbouw (46%) en uit het buitenland (32%). Huishoudens en wegverkeer nemen elk 6% voor hun rekening. Een deel van de stikstof die Nederland uitstoot daalt ook weer in andere landen neer. De komende tijd wil het kabinet de metingen voor het neerdalen van stikstof verder verfijnen.

Stikstofdepositie in Nederland

Stikstofuitstoot in NederlandBron: RIVM

Waarom lag het verlenen van vergunningen stil?

Voor het terugdringen van de stikstofuitstoot stelde de overheid in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in. Dit programma schreef voor wat er was toegestaan aan stikstofuitstotende activiteiten in onder andere de landbouw, woningbouw, wegenbouw of industrie. En of je een vergunning of andere toestemming nodig had voor je plannen.

Dit voorjaar oordeelde de Raad van State dat het PAS in strijd is met de Europese regels die Nederlandse natuurgebieden (Natura 2000-gebieden) beschermen. Het PAS liet namelijk stikstofuitstotende activiteiten toe, voordat compensatiemaatregelen waren genomen of duidelijk was dat deze effect hadden. De overheid mag de PAS daarom niet meer gebruiken voor het verlenen van vergunningen. Daarop zetten provincies, waterschappen, gemeenten en het Rijk het verlenen van vergunningen en andere beslissingen rondom stikstof on hold.

Hoe lang gaat dit probleem duren?

Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit kwam begin oktober met een eerste aanpak voor het verminderen van de stikstofuitstoot. Voor het weer op gang brengen van het verlenen van vergunningen, nam het kabinet de volgende maatregelen:

  • Voor kleinschalige bouwprojecten, projecten die alleen tijdelijk stikstof uitstoten of verder weg liggen van een Natura-2000 gebied, mogen overheden weer toestemming gaan geven. Voorwaarde is dat uit een ecologische beoordeling blijkt dat de emissies geen Natura-2000 gebied aantasten.
  • Het kabinet komt met drempelwaardes per regio: (nieuwe) projecten met een stikstofneerslag die onder de drempelwaarde blijft, hebben geen natuurvergunning nodig.  Het kabinet wil een stikstofregistratiesysteem opzetten. 
  • De provincies verlenen weer vergunningen als door een project de stikstofuitstoot niet toeneemt. Bijvoorbeeld door met behulp van salderen de uitstoot te compenseren. Dit betekent dat je een toename van de uitstoot van stikstof kan compenseren met een besparing binnen hetzelfde project of elders (intern en extern salderen). Netto blijft de uitstoot dan hetzelfde; bij extern salderen mag de ontvanger 70% van de overgedragen stikstofruimte benutten (bron: IPO). Extern salderen is nog niet mogelijk met varkensrechten, pluimveerechten of fosfaatrechten. Het kabinet wil hierover voor 1 februari beslissen.
  • De zogeheten ADC-toets blijft van kracht. Dit betekent dat een project kan doorgaan als er geen alternatieven zijn (A), er dwingende redenen zijn van groot openbaar belang (D) en compensatiemaatregelen worden getroffen (C).
  • Het kabinet werkt aan een nieuwe versie van de AERIUS Calculator. Deze berekent de neerslag van stikstof binnen projecten. Met behulp van deze berekening kan worden beoordeeld of een toestemmingsbesluit nodig is. Nog niet alle activiteiten, zoals boerenbedrijven en stallen, kunnen gebruik maken van de huidige versie. Een bijgewerkte versie volgt voor eind januari 2020.
  • Ben je vergunningaanvrager en ben je op zoek naar meer informatie over het aanvragen van vergunningen? Kijk op de website www.aanpakstikstof.nl 
  • Iedereen die antwoorden van het ministerie of een provincie zoekt over het stikstofbeleid, het aanvragen van vergunningen, toestemmingsbesluiten en de AERIUS Calculator, kan contact opnemen met helpdesk BIJ12 van de gezamenlijke provincies.

Er liggen inmiddels eenduidige regels over het uitvoeren van de nieuwe stikstofregels; zowel het rijk als de Provincies zijn het eens geworden (bron: IPO). Hoe lang het duurt voor de vergunningverlening helemaal vlot is getrokken, hangt af van hoe snel de stikstofuitstoot omlaag gaat. In januari komt het kabinet met verdere maatregelen. Hiermee moet ook depositieruimte vrij komen voor activiteiten op andere gebieden, zoals nationale veiligheid en energietransitie. In mei komt het Adviescollege met een tweede advies, voor het verminderen van stikstofuitstoot op de lange termijn.

Natura 2000-gebieden

Natura 2000-gebiedenBron: RVO

Welke sectoren krijgen te maken met noodmaatregelen?

De eerste noodmaatregelen voor de mobiliteit, veehouderij en bouwsector werden op 14 november bekend. Vrijgekomen depositieruimte gaat als eerste naar het weer opstarten van extra woningbouw en infrastructuur. Een van de grote lijnen is om niet alle activiteiten hetzelfde te beoordelen, maar rekening te houden met de ligging. Hoe dichter bij een Natura-2000 gebied (zie kaart), hoe belangrijker het verminderen van de uitstoot is. 

Daarnaast gaat het kabinet investeren in natuurherstel, onder andere door de aanleg van 'klimaatbossen' en extra ruimte voor natuurinclusieve landbouw. Ze kijkt kritisch naar het samenvoegen of herindelen van natuurgebieden en de status van Natura 2000 gebieden. 


De belangrijkste noodmaatregelen voor de korte termijn zijn:

  • Het verlagen van de maximumsnelheid op snelwegen naar 100 km per uur tussen 6.00 en 19.00 uur. De maximumsnelheid tussen 19.00 en 6.00 uur wijzigt niet.
  • Ander veevoer, bijvoorbeeld met minder eiwitten, zorgt voor een lagere uitstoot van ammoniak.   
  • Het kabinet zet in op vrijwillige sanering. Boeren die veel stikstof uitstoten in de buurt van Natura-2000 gebieden komen als eerst in aanmerking voor deze warme sanering. Het wetsvoorstel ligt bij de Raad van State.  
  • Voor varkenshouders in de gebieden Oost en Zuid van de Meststoffenwet, maakte minister Schouten 11 oktober de subsidieregeling sanering varkenshouderijen bekend. Bedoeld voor het wegnemen van geuroverlast van varkenshouderijen voor omwonenden, het verbeteren van de leefomgeving en het terugdringen van schadelijke stoffen, zoals ammoniak en stikstof. De regeling is open vanaf 25 november 2019 tot 15 januari 2020.
De belangrijkste maatregelen voor de langere termijn zijn per sector:

Veehouderij 

Er komt geen generieke inkrimping van de veestapel, zo sprak het kabinet af met het Landbouw Collectief - een verband van dertien boerenorganisaties. Ook zal er geen gedwongen sanering zijn. 

  • Vrijgekomen landbouwgrond - door warme sanering - komt beschikbaar voor boeren die willen overstappen op kringlooplandbouw en extensieve melkveehouderij.
  • In overleg met provincies en gemeenten wil het kabinet voorwaarden afspreken voor het verlenen van vergunningen op basis van extern salderen. Dit betekent dat je de dier- en fosfaatrechten van een stoppend bedrijf kan opkopen en daarmee je eigen bedrijf uitbreidt. Netto mag de stikstofdepositie niet toenemen. Hiervoor moet de wetgeving nog aangepast.
  • Boeren die willen uitbreiden op duurzame emissiearme wijze of kiezen voor kringlooplandbouw, krijgen steun bij het omlaag brengen van de emissie. Bijvoorbeeld subsidie voor innovaties en projecten die de uitstoot van schadelijk emissies uit stallen, zoals methaan en ammoniak, verminderen. Bijvoorbeeld door het dagelijks verwijderen van mest uit de stal, het scheiden van mest en voer- en managementmaatregelen. De regeling gaat in het voorjaar van 2020 open. 
  • Mogelijkheden voor experimenteerruimte om innovaties en emissiebeperkende maatregelen te versnellen; ministerie van Landbouw doet onderzoek in samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
  • Het kabinet wil dat melkkoeien kunnen blijven grazen en boeren geen aparte vergunning hoeven te vragen voor de weidegang in 2020. Dit meldde het kabinet in december, naar aanleiding van een advies van het Adviescollege.   

Begin 2020 maakt de overheid meer bekend over een uitgebreid pakket aan maatregelen voor de landbouw.

Verkeer en vervoer

  • Het kabinet onderzoekt in hoeverre het verschonen van het wagenpark met een sloop- en vervangingsregeling van vervuilende auto's bijdraagt aan minder stikstofuitstoot.
  • Het kabinet wil de aanschaf en het gebruik van elektrische auto's verder fiscaal stimuleren. In lijn met het Klimaatakkoord is in 2030 het autopark van Nederland emissieloos.
  • Op Europees niveau wil het kabinet de emissienormen voor nieuwe voertuigen aanscherpen. 
  • De huidige voorgenomen maatregelen voor het verduurzamen van vervoer versnellen, zoals afgesproken in de GreenDeal Zeevaart, het Klimaatakkoord, Green Deal Zero en Emissie Stadslogistiek.

Luchtvaart

Ook de luchthavensector moet bijdragen aan het verminderen van de stikstofuitstoot, stelt het speciaal ingestelde Adviescollege. Uit hun onderzoek van 15 januari bleek dat de geregistreerde bijdrage van de luchtvaart aan de totale stikstofuitstoot 0,1% bedraagt en beperkt is. Maar in werkelijkheid is de emissie groter. Stikstof in hogere luchtlagen telt nu niet mee in berekeningen, maar komt voor het leeuwendeel wel van de luchtvaart Ook zijn de berekeningen in de lagere luchtlagen nog onvolledig. Zo worden luchthaven-gerelateerde activiteiten – zoals verkeersbewegingen van passagiers van en naar de luchthaven en woon/werkverkeer van personeel- nu met name toegerekend aan andere sectoren, zoals Industrie en Transport.

Schiphol kan alleen groeien naar 540.000 vluchten en Lelystad Airport naar 45.000 vluchten, als de huidige stikstofemissie van de luchtvaartsector daalt, stelt het Adviescollege. Daarvoor moet de volledige uitstoot van de sector, inclusief alle activiteiten op de grond, beter in beeld gebracht. Lange termijn advies verschijnt in mei 2020.

Vanaf begin 2020 gaan dienstvluchten met KLM van de Ministeries op biobrandstof (bron: Rijksoverheid). In het Ontwerpakkoord Duurzame Luchtvaart was al afgesproken dat de grondgebonden activiteiten van luchthavens in 2030 emissieloos zijn en elektrisch taxieën de nieuwe norm is.

Bouwsector

  • De uitstoot in de bouw verlagen door emissiearm te blijven bouwen en innovaties stimuleren die zorgen voor minder stikstofuitstoot. Zoals elektrische bouwmachines en voertuigen, modulaire bouwtechnieken en stikstoffilters.
  • Impuls voor aardgasloos wonen. De eerste stap naar alternatieve warmtebronnen is de huidige subsidieregeling voor huiseigenaren om hun woning te isoleren. De volledige gebouwde omgeving moet in 2050 CO2-arm, aardgasvrij en 100% circulair zijn (bron: programma Circulaire Economie). In 2020 volgen aangescherpte milieuprestatienormen.

Zijn er ook kansen voor ondernemers?

Het kabinet wil 70% van de verminderde stikstofdepositie gebruiken voor nieuwe initiatieven. Ook houdt de politiek bij de stikstofproblematiek andere plannen, zoals het klimaatakkoord, in het achterhoofd. Dit biedt kansen voor nieuwe bedrijfs- en verdienmodellen en initiatieven die niet alleen de uitstoot van stikstof verminderen, maar ook zorgen voor CO2-reductie of een gezond en schoon platteland. Bijvoorbeeld kansen voor de bouwsector.

Verschillende ondernemers zetten al volop in op een duurzame toekomst. Bijvoorbeeld:

  • Architect Daan Bruggink en aannemer Jan-Willem van Engen bouwen nagenoeg zonder stikstof in een Natura-2000 gebied. Lees hun tien tips voor stikstofvrij bouwen
  • Wil je ondernemen met minder mest? 5 voorbeelden van andere ondernemers. 
  • Sendo Shipping zet vol in op elektrisch varen in de binnenvaart.
  • Physee ontwerpt ramen die duurzame energie opwekken.
  • Kromkommer gaat voedselverspilling tegen door kromme groente en fruit een nieuw leven te geven

Wat kan ik zelf doen voor het verminderen van de uitstoot van mijn bedrijf?

Wil je de stikstofuitstoot van je bedrijf verlagen? In het KVK e-book ‘Duurzaam ondernemen’ staan tips en adviezen over hoe je je bedrijf kan vergroenen. Op het Ondernemersplein.KVK.nl is informatie over programma’s en subsidieregels beschikbaar. Zie

Bel voor persoonlijk contact over het verduurzamen van je bedrijf het KVK-adviesteam.
Ellen Koekkoek

Als KVK-adviseur tip ik ondernemers over innovatie en de beweging naar het ‘nieuwe ondernemen’. En schrijf ik over het stikstofdebat, veranderingen in de foodbranche en leiderschap. Op KVK.nl, socials en Gespot! Innovatienieuws.

InspiratiePage