Duurzaam ondernemen

Stikstof: alles wat je moet weten

Onzekere toekomst voor boeren, stilgelegde bouwprojecten en bevroren uitbreidingsplannen. De stikstofcrisis treft ondernemers uit veel verschillende sectoren, zowel direct als indirect. Wat zijn de plannen van de overheid en welke gevolgen zijn er voor jouw bedrijf? En zijn er naast bedreigingen ook kansen? De meest gestelde vragen en antwoorden over de stikstofproblemen op een rij.

Sinds de Raad van State op 29 mei 2019 een streep trok door het stikstofprogramma van de Nederlandse overheid staan meer dan 18.000 projecten op de tocht. Op 25 september 2019 kwam een speciaal ingesteld Adviescollege met aanbevelingen voor het doorbreken van de impasse. Daarop maakte het kabinet op 4 oktober noodmaatregelen bekend voor het verminderen van de stikstofuitstoot. Op 13 november werd bekend welke als eerste gaan gelden. 

Waarom is stikstof een probleem?

Ongeveer 78% van alle lucht om ons heen bestaat uit stikstof. Stikstof is van zichzelf niet schadelijk voor mens en milieu. Maar er zijn vormen van stikstof in de lucht die dat wel zijn. Dit zijn stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3) (bron: RIVM). Een teveel aan deze stoffen verstoort de natuur, waardoor planten en diersoorten verdwijnen. Daarnaast is het schadelijk voor de gezondheid, zegt het RIVM. Vooral mensen met longklachten en astma hebben last van stikstofoxiden.

Welke sectoren stoten schadelijke stikstof uit?

Stikstofoxiden komen vrij bij het verbranden van fossiele brandstoffen, bijvoorbeeld via uitlaatgassen van auto’s, schepen en vliegtuigen. Maar ook energiecentrales en de industrie stoten stikstofoxiden uit. En huishoudens, bijvoorbeeld door het gebruik van aardgas.

Ammoniak komt grotendeels van de dieren- en kunstmest uit de veehouderij. Een deel verdampt als ammoniak en komt in de lucht. Door neerslag of directe opname van planten komt het in de bodem en het grondwater terecht. Daarnaast komt een klein percentage van de ammoniak uit de industrie, de bouw en het verkeer.

Van de totale stikstof die in Nederland neerdaalt (stikstofdepositie) komt het leeuwendeel uit de landbouw (46%) en uit het buitenland (32%). Huishoudens en wegverkeer nemen elk 6% voor hun rekening. Een deel van de stikstof die Nederland uitstoot daalt ook weer in andere landen neer. De komende tijd wil het kabinet de metingen voor het neerdalen van stikstof verder verfijnen.

Stikstofdepositie in Nederland

Stikstofuitstoot in NederlandBron: RIVM

Waarom lag het verlenen van vergunningen stil?

Voor het terugdringen van de stikstofuitstoot stelde de overheid in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in. Dit programma schreef voor wat er was toegestaan aan stikstofuitstotende activiteiten in onder andere de landbouw, woningbouw, wegenbouw of industrie. En of je een vergunning of andere toestemming nodig had voor je plannen.

Dit voorjaar oordeelde de Raad van State dat het PAS in strijd is met de Europese regels die Nederlandse natuurgebieden (Natura 2000-gebieden) beschermen. Het PAS liet namelijk stikstofuitstotende activiteiten toe, voordat compensatiemaatregelen waren genomen of duidelijk was dat deze effect hadden. De overheid mag de PAS daarom niet meer gebruiken voor het verlenen van vergunningen. Daarop zetten provincies, waterschappen, gemeenten en het Rijk het verlenen van vergunningen en andere beslissingen rondom stikstof on hold.

In een andere uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 staat dat ook het laten grazen van vee (beweiden) en het bemesten van grond in strijd zijn met de Europese regels voor natuurbescherming en opnieuw beoordeeld moeten worden.

Hoe lang gaat dit probleem duren?

Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit kondigde op 4 oktober 2019 maatregelen aan voor het weer op gang brengen van het verlenen van vergunningen. Er zijn inmiddels weer enkele vergunningen afgegeven.

  • Voor kleinschalige bouwprojecten, projecten die alleen tijdelijk stikstof uitstoten of verder weg liggen van een Natura-2000 gebied, mogen overheden weer toestemming gaan geven. Voorwaarde is wel dat uit een ecologische beoordeling blijkt dat de emissies geen Natura-2000 gebied aantasten.
  • Vanaf half oktober 2019 is het weer mogelijk om gebruik te maken van intern salderen voor het verkrijgen van een vergunning. Dit betekent dat je een toename van de uitstoot van stikstof kan compenseren met een besparing ergens anders in je project. Netto blijft de uitstoot dan hetzelfde.
  • Ook blijft de zogeheten ADC-toets van kracht. Dit betekent dat een project kan doorgaan als er geen alternatieven zijn (A), er dwingende redenen zijn van groot openbaar belang (D) en compensatiemaatregelen worden getroffen (C).
  • Het kabinet werkt aan een nieuwe versie van de AERIUS Calculator. Deze berekent de neerslag van stikstof binnen projecten. Met behulp van deze berekening kan worden beoordeeld of een toestemmingsbesluit nodig is. Nog niet alle activiteiten, zoals boerenbedrijven en stallen, kunnen gebruik maken van de huidige versie. Een bijgewerkte versie volgt voor eind januari 2020.
  • De provincies hebben aangekondigd vanaf 11 oktober weer vergunningen te verlenen als door een project de stikstofuitstoot niet toeneemt. Bijvoorbeeld door de uitstoot te compenseren met een besparing binnen hetzelfde project of elders (intern salderen en extern salderen). Extern salderen is nog niet mogelijk met varkensrechten, pluimveerechten of fosfaatrechten. Daarvoor volgt nog wetgeving.
  • Minister Schouten neemt – na advies door de Raad van State in december 2019 – een besluit over het invoeren van een algemene drempelwaarde voor stikstofuitstoot; projecten die hier onder blijven kunnen doorgaan en hebben geen Natura 2000 vergunning nodig.
  • Op 14 oktober openden de 12 provincies de helpdesk BIJ12. Iedereen die antwoorden van het ministerie of een provincie zoekt over het stikstofbeleid, het aanvragen van vergunningen, toestemmingsbesluiten en de AERIUS Calculator, kan hier terecht.

Hoe lang het duurt voor de vergunningverlening helemaal vlot is getrokken, hangt af van hoe snel de stikstofuitstoot omlaag gaat. Het kabinet heeft daarvoor de eerste noodmaatregelen aangekondigd. Vrijgekomen depositieruimte gaat als eerste naar het weer opstarten van extra woningbouw en infrastructuur. Hierbij wordt per regio gekeken naar de stikstofuitstoot en de ligging van Natura 2000 gebieden.

Het kabinet en de Provincies zijn in gesprek over het soepel laten verlopen van toestemmingen. In december komt het kabinet met verdere maatregelen. Hiermee moet ook depositieruimte vrij komen voor activiteiten op andere gebieden, zoals nationale veiligheid, de landbouw en energietransitie. In mei komt het Adviescollege met een tweede advies, voor het verminderen van stikstofuitstoot op de lange termijn.

Natura 2000-gebieden

Natura 2000-gebiedenBron: RVO

Welke sectoren krijgen te maken met noodmaatregelen?

Het kabinet kwam op 4 oktober met een eerste aanpak voor het verminderen van de stikstofuitstoot op korte termijn. Op 14 november werd meer duidelijk over de noodmaatregelen voor de veehouderij, mobiliteit en bouwsector. Een van de grote lijnen is om niet alle activiteiten hetzelfde te beoordelen, maar rekening te houden met de ligging. Hoe dichter bij een Natura-2000 gebied (zie kaart), hoe belangrijker het verminderen van de uitstoot is. Daarnaast gaat het kabinet investeren in natuurherstel, onder andere door de aanleg van 'klimaatbossen' en extra ruimte voor natuurinclusieve landbouw. Ze kijkt kritisch naar het samenvoegen of herindelen van natuurgebieden en de status van Natura 2000 gebieden. 


Dit zijn de belangrijkste maatregelen per sector:

Veehouderij

  • Ander veevoer, bijvoorbeeld met minder eiwitten, zorgt voor een lagere uitstoot van ammoniak. 
  • Het kabinet zet in op vrijwillige sanering. Boeren die veel stikstof uitstoten in de buurt van Natura-2000 gebieden komen als eerst in aanmerking voor deze warme sanering. Het wetsvoorstel ligt bij de Raad van State.  
  • Voor varkenshouders in de gebieden Oost en Zuid van de Meststoffenwet, maakte minister Schouten 11 oktober de subsidieregeling sanering varkenshouderijen bekend. Bedoeld voor het wegnemen van geuroverlast van varkenshouderijen voor omwonenden, het verbeteren van de leefomgeving en het terugdringen van schadelijke stoffen, zoals ammoniak en stikstof. De regeling is open vanaf 25 november 2019 tot 15 januari 2020.
  • Vrijgekomen landbouwgrond komt beschikbaar voor boeren die willen overstappen op kringlooplandbouw en extensieve melkveehouderij.
  • Boeren die willen uitbreiden op duurzame emmissiearme wijze of kiezen voor kringlooplandbouw, krijgen steun bij het omlaag brengen van de emissie. Bijvoorbeeld met nieuwe emissiearme stallen en innovaties die de uitstoot van ammoniak uit mest verminderen. 
  • In overleg met provincies en gemeenten wil het kabinet voorwaarden afspreken voor het verlenen van vergunningen op basis van extern salderen. Dit betekent dat je de dier- en fosfaatrechten van een stoppend bedrijf kan opkopen en daarmee je eigen bedrijf uitbreidt. Netto mag de stikstofdepositie niet toenemen. Hiervoor moet de wetgeving nog aangepast.
  • Nieuwe subsidie voor innovaties en projecten die de uitstoot van schadelijk emissies, zoals methaan en ammoniak, verminderen. Bijvoorbeeld door het dagelijks verwijderen van mest uit de stal, het scheiden van mest en voer- en managementmaatregelen. De maatregel zal voor het einde van 2019 van start gaan. 
  • Het ministerie van Landbouw wil in samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor experimenteerruimte om innovaties en emissiebeperkende maatregelen te versnellen. 
  • Het kabinet wil dat melkkoeien kunnen blijven grazen en zoekt naar een oplossing voor het bemesten. Het Adviescollege komt begin december met een advies hiervoor. Het kabinet wil boeren snel duidelijkheid geven met het oog op het weide- en mestseizoen. 

Mobiliteit

  • Het verlagen van de maximumsnelheid op snelwegen naar 100 km per uur tussen 6.00 en 19.00 uur. De maximumsnelheid tussen 19.00 en 6.00 uur wijzigt niet. 
  • Het kabinet onderzoekt in hoeverre het verschonen van het wagenpark met een sloop- en vervangingsregeling van vervuilende auto's bijdraagt aan minder stikstofuitstoot.
  • Het kabinet wil de aanschaf en het gebruik van elektrische auto's verder fiscaal stimuleren. In lijn met het Klimaatakkoord is in 2030 het autopark van Nederland emissieloos.
  • Op Europees niveau wil het kabinet de emissienormen voor nieuwe voertuigen aanscherpen. 
  • Uitstoot van stikstof in de luchtvaart en scheepvaart analyseren en mogelijke maatregelen onderzoeken. Begin december komt het Adviescollege met een advies over de luchtvaartsector.
  • De huidige voorgenomen maatregelen voor het verduurzamen van vervoer versnellen, zoals afgesproken in de GreenDeal Zeevaart, het Klimaatakkoord, Green Deal Zero Emissie Stadslogistiek en het Ontwerpakkoord Duurzame Luchtvaart. Zo moeten de grondgebonden activiteiten van luchthavens in 2030 emissieloos zijn en is elektrisch taxieën de nieuwe norm.  

Bouwsector

  • De uitstoot in de bouw verlagen door emissiearm te blijven bouwen en innovaties stimuleren die zorgen voor minder stikstofuitstoot. Zoals elektrische bouwmachines en voertuigen, modulaire bouwtechnieken en stikstoffilters.
  • Impuls voor aardgasloos wonen. De eerste stap naar alternatieve warmtebronnen is de huidige subsidieregeling voor huiseigenaren om hun woning te isoleren. Volgens het rijksbrede programma Circulaire Economie moet de volledige gebouwde omgeving in 2050 CO2-arm, aardgasvrij en 100% circulair zijn. In 2020 volgen aangescherpte milieuprestatienormen.

Zijn er ook kansen voor ondernemers?

Het kabinet wil 70% van de verminderde stikstofdepositie gebruiken voor het mogelijk maken van nieuwe initiatieven. Ook houdt de politiek bij de stikstofproblematiek andere plannen, zoals het klimaatakkoord, in het achterhoofd. Dit biedt kansen voor nieuwe bedrijfsmodellen en initiatieven die niet alleen de uitstoot van stikstof verminderen, maar ook zorgen voor CO2-reductie of een gezond en schoon platteland. Bijvoorbeeld kansen voor de bouwsector.

Verschillende deelnemers uit KVK Innovatie Top 100 zetten al volop in op een duurzame toekomst. Bijvoorbeeld:

Wat kan ik zelf doen om de uitstoot van mijn bedrijf te verminderen?

Wil je als ondernemer bijdragen aan het verlagen van de uitstoot van stikstof en het verduurzamen van je bedrijf? In het KVK e-book ‘Duurzaam ondernemen’ staan tips en adviezen over hoe je je bedrijf kan vergroenen. Op het Ondernemersplein.KVK.nl is informatie over programma’s en subsidieregels beschikbaar. Zie

Bel voor persoonlijk contact over het verduurzamen van je bedrijf het KVK-adviesteam.
Ellen Koekkoek

Als KVK-adviseur tip ik ondernemers over innovatie en de beweging naar het ‘nieuwe ondernemen’. En schrijf ik over het stikstofdebat, veranderingen in de foodbranche en leiderschap. Op KVK.nl, socials en Gespot! Innovatienieuws.

InspiratiePage