Duurzaam ondernemen

Stikstof in de bouw - het kan naar 0

Als ondernemer in de bouw heb je te maken met stikstofmaatregelen. Hierdoor is het onzeker of je bouwproject van start kan of niet. Architect Daan Bruggink en aannemer Jan-Willem van Engen bewijzen dat je kan bouwen met bijna geen stikstofuitstoot. Dit zijn hun 10 tips voor minder stikstof in de bouw.

In 2018 dacht het bouwteam van Wildopvang Avolare nog alles op orde te hebben. De bouwvergunning was binnen en voor de aanlegfase gold alleen een meldingsplicht. Het zou een unieke wildopvang worden voor zieke en gewonde dieren, met een natuurinclusief ontwerp en ecologische bouw.

“De uitspraak van de Raad van State op 29 mei 2019 legde een bom onder ons project,” zegt architect Daan Bruggink, oprichter van ORGA Architect. “We kregen niet langer een net toegezegde ontheffing. Kabinetsbeleid ontbrak en vanaf dat moment mocht je alleen bouwen als je geen stikstofuitstoot hebt. De opdrachtgever zei: “Zoek maar een manier, dat moeten we toch kunnen halen?”

Energieneutraal bouwen zat al in het DNA van het project, maar evengoed moest het team de bouwplannen aanpassen. “We zijn gaan kijken of we nog verder terug konden in stikstofuitstoot met het aantal transport- en kraanbewegingen,” legt aannemer Jan-Willem van Engen van bouwbedrijf Van Engen uit. “Milieuadviseur Tauw berekende daarop onze exacte stikstofuitstoot: in de bouwfase stoten we minder dan 0.005 mol per ha/per jaar uit. Na ingebruikname van het gebouw gaan de dierenambulances straks elektrisch rijden, dat blijft ook onder de 0,005 mol per ha/per jaar. Dus 0.”

Zo kon tijdens de stikstofcrisis bij Wildopvang Avolare in januari 2020 wel de schep in de grond. Midden in een Natura-2000 gebied. “Het is een prestatie van het hele bouwteam dat we de stikstofuitstoot naar nagenoeg 0 hebben teruggebracht.” De architect en de aannemer delen hoe de bouw stikstof uitstoot en hoe je dit kan verminderen:

1. Bouw lichtgewicht

“Het casco bouwsysteem moet op de kop,” stelt Van Engen. “Dat is mijn tip 1 tot en met 10. Ga niet in beton, steen en andere zware materialen werken. Maar bouw ecologisch en lichtgewicht. Beton en steenachtige materialen zijn grote vervuilers en gemaakt van eindige en niet-herwinbare materialen. Als ze op zijn, komt het niet meer terug. Maar bomen kun je terug planten. Dan heb je een duurzaam systeem dat zichzelf in stand houdt.”


Het grote voordeel van lichtgewicht bouwen, is dat je veel minder vervoer nodig hebt. En uitlaatgassen zijn de grootste boosdoener van de stikstofuitstoot in de bouw. “De prefab delen van een houten gebouw passen op 1 vrachtwagen en worden in een keer neergezet op de bouw,” zegt Bruggink. “Er is 1 elektrische kraan nodig. Met beton heb je een zware dieselkraan nodig en zijn er meer verkeersbewegingen voor het afleveren.”

2. Minimaliseer je transportbewegingen

Naast lichtgewicht bouwen zijn er nog veel andere manieren voor het beperken van het transport van materiaal. “Bundel transporten,” zegt Van Engen. “Daar heb je als aannemer invloed op. Laat je iedere dag een doosje schroeven bezorgen? Of laat je het in een keer brengen? Wij zetten een container neer en laten die vullen door de ijzerwarenhandel met schroeven voor de hele bouwperiode.”

Om onderaannemers aan te sporen zo veel mogelijk gebundeld aan te leveren, spreekt Van Engen een meldingsplicht met hen af. “Dat houdt in dat leveranciers het moeten melden als ze met eigen (diesel) materieel en oplossingen naar de bouwplaats komen. We willen niet dat ze iedere week 3 kozijnen afleveren, maar in 1 of 2 keer alles voor het complete gebouw. Soms is het onvermijdelijk, maar zo kunnen we er grip op houden.”

Lees alles over groen rijden.

3. Ga carpoolen

Ook op het vervoer van mensen valt winst te behalen, als onderaannemers en bouwvakkers gaan carpoolen. "Dit gebeurt in de praktijk al veel, omdat het praktisch is," zegt Van Engen. “Er komen wel 40 verschillende partijen op een bouwplaats. In de stikstofrapportage hebben we een bovengrens van vervoersbewegingen opgegeven op basis van een inschatting. Indien nodig, wordt carpoolen verplicht tijdens het project. Maar je moet er wel flexibel mee blijven omgaan, want je wilt geen bouwvertraging oplopen omdat iemand ziek of laat is.”

Zo laat je je personeel duurzaam reizen.

4. Bouw elektrisch

Naast transport zijn bouwmachines de grote uitstoters van stikstof. De derde tip is dan ook het gebruik van elektrisch materiaal. Dit vraagt wel om een andere werkwijze. “Elektrische graafmachines zijn wat kleiner dan traditionele graafmachines,’ zegt Bruggink. “Als bouwonderdelen te groot of te zwaar zijn voor kleinere elektrische kranen, tillen we ze in delen op hun plek. Het enige gevolg is dat de graafwerkzaamheden wat langer duren.”

Ook vragen elektrische apparaten om een andere manier van organiseren. “Elektrische apparaten moeten doorlopend opgeladen worden. Daar moet een medewerker achteraan lopen om te kijken hoe lang deze nog kunnen draaien en wanneer en hoe deze opgeladen moeten worden. En je hebt stroom nodig voor al je elektrische machines en gereedschap. Dit is een uitdaging.”

5. Maak het gebouw energieneutraal

Voor het verlenen van een vergunning kijkt de overheid zowel naar de uitstoot tijdens de bouwfase als de zogeheten ‘gebruikersfase’. Het is dus zaak dat het gebouw ook in gebruik zo weinig mogelijk stikstof uitstoot. De wildopvang maakt straks in het geheel geen gebruik van fossiele brandstoffen. “We leveren juist energie,” stelt Bruggink. “Onder andere met onze warmtepompen en zonnepanelen. Het gebouw is gasloos en is energieneutraal gebouwd.”

6. Saldeer met de oude situatie

“Kijk wat je formeel aan uit de oude situatie aan stikstof mag compenseren met de nieuwe situatie,” zegt Bruggink. “Voor de gebruikersfase mochten we de uitstoot van de gasketel uit de oude gesloopte boerderij die er eerst stond vereffenen met het aantal aankomende verkeersbewegingen. Bijvoorbeeld van bezoek aan de wildopvang.”

7. Houd rekening met meer kosten

"Elektrisch en lichtgewicht bouw is nu nog zo’n 6 tot 8 % duurder ten opzichte van traditionele bouw," zegt Bruggink. “Het materiaal is goedkoper en de arbeid is duurder ten opzichte van cascobouw,” vult Van Engen aan. "De huur van elektrische graafmachines en kranen is vergelijkbaar met bestaande dieselvarianten, maar omdat ze minder krachtig zijn, moet je langer graven en tillen."

“Maar als je als traditionele bouwer gedurende een bouwproject van woningen de omslag wilt maken - of als je dit voor de eerste keer doet en je de ervaring mist om het te optimaliseren- dan is het redelijk om met 10% tot 15% meer kosten rekening te houden,” voegt Van Engen toe.

Omdat voor de bouw van Wildopvang Avolare al voor lichtgewicht bouwen was gekozen, vallen voor hen de meerkosten van het stikstofvrij bouwen mee. “We schatten dat we 1,5% duurder uit zijn dan normaal,” zegt Bruggink. “Ook doordat het achteraf op ons bord viel, waren we meer tijd kwijt aan organisatie en onderzoeksrapporten.”

8. Neem de tijd

Het kost tijd benadrukt Bruggink. “In het begin hadden we bijvoorbeeld een paar maanden discussie met de gemeente. Zij dachten dat de dieren hier permanent verblijven en er meer stikstofuitstoot zou zijn. Het duurde even voor ze inzagen dat dat niet zo was. Ook namen we de tijd voor het laten berekenen van de stikstofuitstoot. Je kunt wel zeggen dat je weinig stikstofuitstoot hebt, maar de overheid wil toch een onderbouwing zien.”

9. Verander je gewoontes

"Er is een cultuurverandering nodig," zegt Van Engen. “We zijn al 10 jaar bezig met energiezuinig bouwen. Maar het type materiaal waarmee we dat doen moet de volgende stap zijn. Dat vraagt om een andere manier van denken en ontwerpen. Het zijn vaak kleine ingesleten gewoontes op een bouwplaats die voor veel uitstoot zorgen. Zoals het ad hoc bestellen van kleine leveringen en aanpassingen in de planning.”

Cultuurverandering kan alleen tot stand komen door het continu aandacht te geven, vindt hij. “Er leven 40 partijen op een bouwplaats waarbij iedereen zijn eigen werk doet. Soms langs elkaar heen. De aannemer hoeft niet alle touwtjes in handen te houden. Maar doe het gezamenlijk en stel vragen, anders komt er nooit iets op gang. Je wilt bereiken dat bepaald gedrag gek wordt gevonden. Net als dat het nu gek is als je een sigaret opsteekt in een restaurant.”

10. Maak van duurzaamheid een drijfveer

"Als we in een schone wereld willen wonen, zullen we ook een schone bouwwereld moeten hebben,” zegt Bruggink. Met zijn architectenbureau richt hij zich dan ook volledig op circulaire bouw. “Ik doe dat niet om geld mee te verdienen, dat is de bijkomstigheid. Sommige collega’s zeggen: daar ben je goed in gesprongen. Maar ik zou niet anders willen dan ecologisch en duurzaam bouwen.”

Ook bij Van Engen kwam de omslag naar ecologisch bouwen al ver voor de stikstofcrisis. Met zijn bouwbedrijf begon hij zich negen jaar geleden te specialiseren in ecologische houtbouw. “De jonge generatie denkt duurzamer en in vooruitgang. Uiteindelijk doen we het nu gewoon. We moeten ernaartoe dat iedereen –ook de wetgeving- weer meedenkt. Niet alleen concurreren op prijs in een aanbesteding. Want als iedereen schoner en duurzaam bouwt, is er weer eerlijke concurrentie. Daar moeten we volle bak voor gaan.”


Zelf de stikstofuitstoot van je bouwbedrijf verminderen? Bekijk ook het stappenplan van RVO. Wil je investeren in circulaire bouwmaterialen? Bekijk deze regelingen.

Bel voor persoonlijk contact over het verduurzamen van je bedrijf het KVK-adviesteam.
Ellen Koekkoek

Als KVK-adviseur tip ik ondernemers over innovatie en de beweging naar het ‘nieuwe ondernemen’. En schrijf ik over het stikstofdebat, veranderingen in de foodbranche en leiderschap. Op KVK.nl, socials en Gespot! Innovatienieuws.

InspiratiePage